Begin april werd een open brief gericht aan de minister van cultuur, met als titel ‘Subsidies zijn de doping van het strippeloton’, gepubliceerd op de stripwebsite De Stripspeciaal-Zaak. Zes Vlaamse stripauteurs ondertekenden een oproep die het huidige subsidiebeleid aan de kaak stelde en ijverde voor een beter sociaal statuut voor alle stripauteurs. De vijf ex-leden van de allereerste stripcommissie van Het Vlaams Fonds voor de Letteren (Jan Baetens, Charles Dierick, Pascal Lefèvre, Patrick Van Gompel en Ferry Van Vosselen) willen nu enige verduidelijking geven bij een aantal keuzes die zo’n tien jaar geleden onder impuls van de vorige minister van cultuur, Bert Anciaux gemaakt zijn. “Impliciet geven de briefschrijvers aan dat ze de strip niet als een volwaardig artistiek medium willen behandeld zien”, zo luidt het in hun opiniestuk in verband met stripsubsidies.

De volledige tekst leest u hieronder. (klikken op titel als ‘meer’-knop niet verschijnt)

Vlaamse strip leidt veeleer aan een artistiek tekort! Zin en onzin van scheppingsbeurzen.

Zes Vlaamse stripauteurs, Ken Broeders (‘Tyndall’, ‘Voorbij de Steen’), Luc Cromheecke (‘Tom Carbon’, ‘Roboboy’), Ersel (‘De Bewaker van de Lans’), Marvano (‘Eeuwige Oorlog’), Griffo (‘Vlad’), en Luc Morjaeu (‘Suske en Wiske’) vragen in een open brief aan de Vlaamse minister van Cultuur, Joke Schauvliege een einde te maken aan de volgens hen “onnuttige scheppingsbeurzen” voor hun collega’s stripauteurs, want ze zouden “concurrentievervalsing in de hoogste graad” en “de doping van het strippeloton” zijn. Eén van hun weinige argumenten is dat de stripsector geen bedrijfstak in moeilijkheden is en dat in “die context overheidssubsidies obsceen lijken”. Ze zien een verkeerde mentaliteit bij de auteurs die dankzij scheppingsbeurzen hun werk kunnen realiseren: “De nieuwe generatie steuntrekkertjes echter, lijkt ervan overtuigd te zijn dat de gemeenschap haar iets verschuldigd is, dat zij het door God gegeven recht heeft om op kosten van de belastingbetaler haar zin te doen. Ze lijkt dat zowaar normaal te vinden.”

Als relatieve buitenstaanders die betrokken waren bij de eerste stappen van het subsidiesysteem, kunnen we ons niet uitspreken over de mentaliteit van de gesubsidieerde auteurs (wij hebben overigens ook alle begrip voor de moeilijke situatie van de stripauteur als kleine zelfstandige en voor de vraag naar een beter statuut). Wij willen evenmin uitspraken doen over de huidige werking van de stripcommissie, waar wij voor alle duidelijkheid minstens al meer dan vijf jaar geen deel meer van uitmaken. Maar we willen toch graag enige verduidelijking geven bij een aantal keuzes die zo’n tien jaar geleden onder impuls van de vorige minister van cultuur, Bert Anciaux gemaakt zijn. Deze hadden –en hebben– te maken met het principe van de subsidiëring zelf en het is goed nog even in herinnering te brengen dat subsidies geen cadeaus aan individuen zijn, maar één van de verschillende beleidsinstrumenten die een overheid kan inzetten om een bepaald cultuurpolitiek doel te realiseren.

De Vlaamse strip is de laatste jaren aan een kwalitatieve inhaalbeweging bezig, en door de inspanningen van het VFL wordt deze kwaliteit bij een breder publiek gebracht.

De essentie van het stripbeleid van de Vlaamse regering –en dus niet alleen van het VFL zelf!– komt hierop neer: 1) de Vlaamse strip wordt als kunstvorm erkend en het is dus de opdracht van de overheid om de strip als dusdanig te behandelen en dus niet marktvervangend, maar marktcorrigerend op te treden, 2) de meest efficiënte plaats om de strip beleidsmatig onder te brengen is niet de beeldende kunst maar de literatuur (in Nederland, waar overigens naar Vlaams model sinds kort ook met structurele steun aan de strip is begonnen, is gekozen voor een andere structuur, maar het principe van subsidiëring is ook daar prominent in het beleid opgenomen), 3) het voeren van een beleid rond strips moet gebeuren volgens de algemene principes die niet alleen voor de literatuur maar voor de hele culturele sector worden gevolgd en die streven naar het simultaan verhogen van zowel kwaliteit als kwantiteit, 4) subsidies zijn van deze bredere politiek slechts een onderdeel en hun toekenning moet steeds worden getoetst aan de algemene prioriteiten die, zoals gezegd, cultuurpolitieke prioriteiten zijn, 5) binnen het geheel van de subsidies moet er, naast ondersteuning van initiatieven rond spreiding en publieksbereik zoals de steun aan festivals of aan uitgevers, ruimte zijn voor kwaliteitsversterkende initiatieven voor de hele cyclus van creatie tot lezer, en dus onder meer voor scheppingsbeurzen die auteurs toelaten zich te wijden aan het maken van innovatief en risicovol werk, waarvoor binnen de marktlogica van de cultuurindustrie dikwijls geen plaats is.

Het is binnen dit bredere kader dat het debat over de scheppingsbeurzen gevoerd moet worden. Of ze “nuttig” dan wel “onnuttig” zijn, kan alleen zinvol geëvalueerd worden in functie van het beleid dat ze mee vorm helpen geven. Anders gezegd: een beurs is nuttig als er effecten worden gegenereerd die de kwaliteit van de Vlaamse strip verhogen, terwijl ze tezelfdertijd gepaard gaan met initiatieven die deze kwaliteit bij een breder publiek brengen. Op beide vragen kan volgens ons alleen maar positief worden beantwoord: de Vlaamse strip is de laatste jaren aan een kwalitatieve inhaalbeweging bezig, en door de inspanningen van het VFL wordt deze kwaliteit bij een breder publiek gebracht.

Dankzij de scheppingsbeurzen en de steun aan uitgevers met durf hebben jonge auteurs de kans gekregen werk te maken en uit te brengen waar men tien jaar geleden alleen maar van kon dromen.

Voor een beter begrip van deze stelling, is het echter ook aangewezen om even de context van de Vlaamse strip eind jaren negentig in herinnering te brengen. Toen verschenen in Vlaanderen hoofdzakelijk langlopende reeksen (zoals Suske en Wiske, Kiekeboe, Jommeke) en reeksen gelieerd aan tv-figuren (Urbanus, FC Kampioenen, Samson en Gert). Enkel auteurs zoals Vance, Jean-Pol, Marvano, Cromheecke, Ferry of Griffo die rechtstreeks voor de Franstalige uitgeverijen werkten, werden ook in andere talen gelezen. De Vlaamse stripsector slaagde er op geen enkele manier in om de eigen producten internationaal onder de aandacht te brengen. Hoe groot de verkoop binnen de Vlaamse regio soms ook mocht zijn, internationaal speelde de strip geproduceerd door Vlaamse uitgeverijen niet mee. Dit in schrijnend contrast met de creatieve aanpak van het Vlaamse prentenboek, dat wel internationaal vertaald en gelauwerd wordt.

Precies om aan deze zieltogende toestand te verhelpen, werd destijds een subsidiesysteem binnen het Vlaams Fonds voor de Letteren opgezet met heel bescheiden middelen (die in de tijd wel zijn toegenomen maar nog altijd relatief beperkt zijn in vergelijking tot andere kunsttakken). Nu, na acht jaar subsidiebeleid op de diverse fronten, kan men toch stellen dat de nieuwe (gesubsidieerde) Vlaamse strip er heel anders uitziet en wel degelijk internationale erkenning geniet. Dankzij de scheppingsbeurzen en de steun aan uitgevers met durf hebben jonge auteurs de kans gekregen werk te maken en uit te brengen waar men tien jaar geleden alleen maar van kon dromen. En dankzij de inspanningen van het VFL is er voor dit werk ook aandacht gekomen buiten de grenzen. Getuige daarvan zijn onder meer de buitenlandse prijzen of nominaties: de Nederlandse VPRO-debuutprijs voor Van de Perre of nog de nominaties van Schrauwen en Vanistendael op het belangrijkste Europese stripfestival van Angoulême. Al na vier jaar ondersteuning waren de eerste vertalingen van gesubsidieerde auteurs een feit: Judith Vanistendael, eerst in het Frans en het Italiaans, nu in het Duits en het Engels, of nog Olivier Schrauwen, wiens debuutalbum reeds beschikbaar is in zes talen (Engels, Frans, Duits, Pools, Italiaans en Fins). Vaak verschijnen deze vertalingen bij prestigieuze buitenlandse uitgeverijen: Brecht Evens zit bij Drawn and Quarterly (samen met Fantagraphics de absolute top in het Engels), Vanistendael en Schrauwen bij L’an2/Actes Sud en Reprodukt. Ook de buitenlandse pers roemt de nieuwe lichting uit Vlaanderen. Dit alles was vóór het subsidiesysteem van start ging gewoon ondenkbaar en veel gesubsidieerde auteurs erkennen dan ook graag de cruciale rol van het VFL.

Impliciet geven de briefschrijvers aan dat ze de strip niet als een volwaardig artistiek medium willen behandeld zien. Het is enkel vanuit een dergelijk perspectief dat men subsidies kan aanvallen.

Een groot deel van de cultuurproductie in Vlaanderen is trouwens zwaar afhankelijk van overheidssubsidies. De zes protesterende stripauteurs vinden dat in hun open brief echter “peren met citroenen” (sic) vergelijken. Impliciet geven de briefschrijvers aan dat ze de strip niet als een volwaardig artistiek medium willen behandeld zien. Het is enkel vanuit een dergelijk perspectief dat men subsidies kan aanvallen. Steunmaatregelen zijn immers nodig om te bereiken wat de markt alleen blijkbaar niet langer kan realiseren: het zo ruim mogelijk beschikbaar stellen van een divers en kwaliteitsvol aanbod. Het is overigens een mythe dat alleen onverkoopbaar artistiek werk door het VFL gesteund wordt, het grootste deel van de gesubsidieerde strips blijkt behoorlijk klassiek en kan zeker niet experimenteel genoemd worden. Zeker in het licht van een aantal internationale tendensen, zoals de opkomst van de ‘abstracte’ strip, mag men het beleid van het VFL evenwichtig en behoedzaam worden genoemd. Experiment mag geen schrik inboezemen. Net zoals onderzoek van wezenlijk belang is voor nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen en nieuwe applicaties, is ook het grensverleggend onderzoek in de kunsten van wezenlijk belang om op termijn nog een rol van betekenis te kunnen spelen.

Ex-leden van de stripcommissie van VFL (2002-2004):

Jan Baetens, Culturele Studies, KU Leuven
Charles Dierick, Studios Hergé
Pascal Lefèvre, Hogeschool Sint-Lukas Brussel / KU Leuven
Patrick Van Gompel, VTM-journalist
Ferry Van Vosselen, stripauteur

Voor alle duidelijkheid: zo hoort het ook. Met ‘Jommeke’ maakte Nys – vandaag op 82-jarige leeftijd overleden – meer dan vijftig jaar de ultieme kinderstrip. Een kinderstrip zonder kapsones ook, die zich nadrukkelijk níet richt tot al wie ouder is dan veertien of vijftien. In de wereld van Jommeke is alles wat het lijkt. Geen dubbele bodems, geen verwijzingen naar actualiteit of politiek, geen striemende aanklacht tegen deze of gene maatschappelijke wantoestand, geen woordspelletjes voor de goede verstaander. Jef Nys hield zich keurig aan zijn eigen kinderlogica, op dezelfde manier waarop dat ook in het klassieke ‘Pol, Pel en Pingo’ gebeurt. Er wordt door de lucht gezwommen alsof het niets is, kinderen grijpen de macht, allerhande ongemakken doen zich voor als professor Gobelijn weer eens morst en een of ander goedje in de waterleiding terechtkomt. Zelfs de moeder van Jommeke kan zich plots ontpoppen tot de beste voetballer ter wereld. Even vrolijk is ze dat het volgende moment ook niet meer.

Jef Nys was in de eerste plaats een vakman, die vooral het metier hoog in het vaandel droeg. Een vakman die in de loop der jaren veel meer dan een paar momenten van genade heeft gekend.

Van alle klassieke Vlaamse populaire stripreeksen is ‘Jommeke’ de enige die zich zo nadrukkelijk louter tot kinderen richt. Het leverde Jef Nys tot vandaag een pittige oplage op. Naast ‘Kiekeboe’ is ‘Jommeke’ in Vlaanderen nog steeds de best verkopende strip. In absolute aantallen doet ‘Suske en Wiske’ het nog altijd beter, maar hun strips worden vooral in Nederland afgezet. Het publiek lust er dus al meer dan een halve eeuw meer dan pap van, maar de kritiek heeft het om een of andere reden altijd moeilijk gehad met het werk van Nys. ‘Jommeke’, dat was voor de simpele ziel, voor peuters en kleuters. ‘Asterix’, ‘Nero’, ‘Suske en Wiske’, ‘Kiekeboe’… Daar had je als volwassene nog iets aan. Klopt helemaal. Waarbij alleen vergeten wordt dat Jef Nys vooral een strip maakt die in de eerste plaats door de kinderen zelf graag gelezen wordt. Een universum met een heel eigen logica, vormgegeven in een even krachtige als heldere, wat aan Disney schatplichtige lijn.
Jef Nys was in de eerste plaats een vakman, die vooral het metier hoog in het vaandel droeg. Een vakman die in de loop der jaren veel meer dan een paar momenten van genade heeft gekend. Een indrukwekkende verzameling personages is er het resultaat van, stuk voor stuk doorgedrongen tot het collectieve Vlaamse geheugen: Choco, Filiberke (“Jommeke, kijk! Ik speel vallende appel” of “Ik speel prei”), Kwak & Boemel, Pekkie, professor Gobelijn… Of die akelige betweter van een Flip.

De koningin van Onderland is pas écht slecht. Haar enige doel, haar bestaansreden: de eliminatie van Jommeke. Al haar slechtheid kan ze botvieren om dat erg particuliere uitroeiingsprogramma tot stand te brengen.

Als het aan mij ligt, gaat hij vooral om één personage de stripgeschiedenis in: de koningin van Onderland, al meteen opgevoerd in het derde album uit de reeks. Slechter dan die uit de kluiten gewassen nachtkoningin worden ze niet gemaakt. Zonder scrupules foltert ze Jommeke, openlijk euforisch in haar haatdragendheid. Op mijn negende was ik toch even van mijn à propos gebracht. Zelfs Olrik, Krimson, Stomp of Axel Borg, de slechteriken uit respectievelijk ‘Blake & Mortimer’, ‘Suske & Wiske’, ‘Baard en Kale’, en ‘Lefranc’, zijn klein bier vergeleken bij deze perfide feeks. De meeste stripslechteriken hebben een ambitieuze missie: ze willen de wereldvrede om zeep helpen, een grote slag slaan of een of andere goedbedoelende regering omverwerpen. De koningin van Onderland is pas écht slecht. Haar enige doel, haar bestaansreden: de eliminatie van Jommeke. Al haar slechtheid kan ze botvieren om dat erg particuliere uitroeiingsprogramma tot stand te brengen. 250 albums later evenwel nog altijd zonder succes. (TH)

Biografie Jef Nys

Jef Nys volgde al vanaf zijn tiende avondtekenschool en blijkt al op zijn zestiende, aan de Antwerpse Koninklijke Academie voor Schone Kunsten een natuurtalent. Vanaf 1954 publiceerde hij de verhalen van ‘Seppeke’ in Het Handelsblad. ‘Seppeke’ kan beschouwd worden als de voorloper van ‘Jommeke’.

Met zijn bekendste en nu nog massaal door de kinderen gelezen stripreeks ‘Jommeke’ begon Jef Nys in 1955 in Kerkelijk Leven, beter bekend als ‘t Parochieblad. Enkele jaren later maakte de stripheld met het strooien hoofddeksel de overstap naar Het Volk en ‘t Kapoentje. In 2005 nog vierde Jef Nys de vijftigste verjaardag van zijn papieren zoon. Toen al waren er vijftig miljoen albums over de toonbank gegaan. Het leverde Nys in 2005 tijdens het Strip Turnhout-festival een Gouden Adhemar op, een prijs die hij kreeg voor zijn gehele oeuvre. Alleen Nys en zijn vakbroeder Marc Sleen kregen de prijs ooit.

Ander werk uit het oeuvre van Jef Nys zijn de elf albums van ‘Langteen en Schommelbuik’ en een aantal realistisch getekende biografische strips van kunstenaars en heiligen, zoals ‘De wonderbare jeugd van Pieter Bruegel’, ‘Pius X, van volksjongen tot paus’, ‘Bernadette’, ‘De grote zwartrok’ en ‘Berten Rodenbach’.

‘Jommeke’ werd al enkele jaren getekend door andere tekenaars onder het goedkeurend oog van Nys. De stripreeks zal ook na de dood van de striplegende blijven bestaan. Testamentair werd vastgelegd dat er ‘geen geweld, geen wapens, geen seks en geen drugs’ in de avonturen voorkomen. (KM)

De omstreden cartoon van Kurt Westergaard uit 2005.

“Mijn cartoon zou een bewuste poging geweest zijn om de gevoelens van elke Moslim ter wereld te kwetsen”, verklaarde Westergaard in Princeton. “Dat was niet het geval. Mijn tekening was gericht tegen die fanatici die een hele hoop bomaanslagen, moorden en andere gruweldaden rechtvaardigen door te verwijzen naar uitspraken van hun profeet. Als veel moslims van oordeel waren dat hun godsdienst dit soort daden niet rechtvaardigde, hadden ze hun stem kunnen verheffen en zeggen dat zulke geweldenaars niet het ware gelaat van de islam vertegenwoordigen. Heel weinig moslims deden dat.”

Groot nieuws in alle kranten begin januari. Kuifje, die zijn tachtigste verjaardag vierde, is een homo. Aldus de Britse schrijver-journalist Matthew Parris in The Times. Toon Horsten denkt er het zijne van. 
Hij is er tachtig jaar voor moeten worden, maar sinds woensdag 7 januari 2009 weten we het zeker. Kuifje is een homo. Hij valt op mannen. Een vrouw? Dan kijkt Kuifje even de andere kant op.

Om tot dat inzicht te komen, hadden we Matthew Parris nodig, een Engelse conservatief, geboren in Zuid-Afrika, voormalig parlementslid voor de partij van Margaret Thatcher, reisschrijver en thans columnist voor The Times. In een van zijn stukjes in de krant ontplooide hij ooit zijn eigen seksuele geaardheid. Hij was voor de venten en heel Engeland mocht dat weten. Nu ontvouwde hij in zijn krant ook de seksuele voorkeur van anderen. Kuifje, om te beginnen. Maar die niet alleen: Kapitein Haddock, Jansen en Janssen, en Rastapopoulos zouden het leven ook door een roze bril bekijken. Allemaal jeanetten, volgens Parris toch. Het enige echt onversneden heteroseksueel personage in de strip is naar zijn oordeel Bobbie, de trouwe viervoeter die bij gelegenheid wél achter de wijven aangaat.

Parris vertrekt daarbij vooral vanuit de vaststelling dat er in de wereld van Kuifje amper vrouwen rondlopen – een zingende kleerkast met loeten als Bianca Castafiore of Peggy Alcazar, het manwijf met krulspelden in het haar dat getrouwd is met Generaal Alcazar, niet te na gesproken. Een wereld van mannen, vindt Parris. Een homowereld.

Bianca Castafiore, een van de weinige vrouwen in Kuifje, haalde de cover van een boek over opera. Een erg goed boek, bovendien, van een onbekend schrijver waarachter Elmer Schönberger en Willem Jan Otten bleken schuil te gaan. (Collectie NHVP)

‘Et alors?‘, zijn wij dan geneigd te denken. Om dan nog iets te zeggen over the eye of the beholder. Waar we dan meteen aan zouden toevoegen dat Kuifje zich er bij uitstek toe leent om er vanalles op te projecteren. Kuifje is een held van de meest kleurloze soort, een leeg vat dat omringd wordt door kleurrijke personages. Zoals pakweg Mickey Mouse dat ook is. Een personage dat zo kleurloos is dat elke lezer er zich probleemloos mee kan identificeren. Ook een conservatieve, homoseksuele ex-MP die stukjes voor The Times schrijft.

Uiteraard kan je ‘Kuifje’ bezwaarlijk een vrouwvriendelijke strip noemen.

Uiteraard kan je ‘Kuifje’ bezwaarlijk een vrouwvriendelijke strip noemen. Dat had vooral met de tijdsgeest te maken. En met de vrij conservatieve achtergrond van Hergé. Kuifje debuteerde niet voor niets in de jongerenbijlage van de Brusselse krant Le XXième siècle, geleid door de reactionaire pater Norbert Wallez. Toen uitgever Raymond Leblanc na de Tweede Wereldoorlog de stevig verbrande Hergé in huis haalde om met hem het weekblad Kuifje op te starten, veranderde er weinig. Tibet, die voor het weekblad decennialang strips als ‘Rik Ringers’ en ‘Chick Bill’ zou tekenen, vertelde in Stripgids 5 nog: “Hergé is mismeesterd door de pastoors, die zich vrijwel zijn hele leven in zijn directe omgeving bevonden. Onrechtstreeks heb ik, langs Hergé, ook mijn hele leven onder die dictatuur gewerkt. Rik Ringers mocht niet vloeken, de helden zijn welopgevoed, er komen amper vrouwen voor…”

Jean Graton, die voor Kuifje twintig jaar lang Michel Vaillant tekende, bevestigde dat niet veel later. “Het behoorde tot de policy van de uitgever dat vrouwen in Kuifje braaf moesten zijn. Dat kwam van de superior van het Kardinaal Mercier College in Eigenbrakel, die deel uitmaakte van de raad van bestuur van uitgeverij Le Lombard. Via de directie werd ons opgelegd vrouwen zonder korte rokken te tekenen, en niet te sexy. Kinderen zouden het kunnen lezen!”, aldus Graton. Ook Willy Vandersteen ondervond het. In de ‘Suske en Wiske’-verhalen voor Kuifje mocht hij Tante Sidonia niet opvoeren van Hergé. Suske en Wiske woonden plots bij Lambik.

Ook commerciële motieven speelden mee. Een vreemde coalitie van conservatieve katholieken en communisten had er in 1949 mee voor gezorgd dat in Frankrijk een wet werd gestemd die strikte morele codes oplegde aan kinderboeken, waartoe ook strips werden gerekend. Een beetje uitgever die zijn mogelijkheden op de Franse markt niet al te zeer wou inperken, hield daar best rekening mee. Op de Amerikaanse markt was het trouwens niet anders. Een senaatscommissie boog zich daar begin jaren ‘50 over de verderfelijke invloed van strips, waarna de Comics Code werd ingesteld, die de inhoud van strips zeer strikt reguleerde. Een code die door de sector zelf werd opgesteld (en gefinancierd) om te voorkomen dat de overheid zou ingrijpen.

Begijnen

… toen ze de begijnen met terugwerkende kracht uitriepen tot voorlopers van het feminisme.

Dat de relaties tussen de personages in ‘Kuifje’ geen vanzelfsprekend karakter hebben, spreekt voor zich. Dat geldt overigens voor nagenoeg alle strips uit die tijd. Misschien maakt dat er ook net de charme van uit. Is het belangrijk hoe het nu precies zit tussen Blake en Mortimer? Tussen Alex en Enak? Of tussen Bob Morane en Bill? Of dichter bij huis: het is de meest vanzelfsprekende zaak dat Sidonia, Lambik, Jerom, Suske en Wiske in hetzelfde huis wonen. Een samengesteld gezin toen daar nog geen sprake van was, dat in steeds wisselende bezettingen de wereld rondtrekt en avonturen beleeft. Niemand die er zich vragen bij stelde. Of stelt.

En gelukkig maar. Van Kuifje nu een homo of (eens in de zoveel tijd prijs) een racist maken, vertoont verwantschap met wat de feministes jaren geleden deden, toen ze de begijnen – toch vooral een religieuze beweging – met terugwerkende kracht uitriepen tot voorlopers van het feminisme.

Parris heeft alles bij elkaar een amusant stukje geschreven, The Times kan zichzelf op de borst slaan, want er is een originele invalshoek gevonden om de tachtigste verjaardag van Kuifje aan te kondigen. En terwijl het bericht de wereld rondgaat, haalt de boer zijn schouders op. En ploegt voort.

Dit stuk verscheen in kortere versie op vrijdag 9 januari 2009 in de krant De Morgen.