De dunne lijn tussen kunst en controverse: wanneer wordt erotiek gecensureerd?
Recentelijk ontstond er een opmerkelijke controverse in de Belgische cultuurwereld die een fundamentele vraag opwerpt: waar ligt de grens tussen het samenstellen van een collectie en het censureren van kunst? De aanleiding was de beslissing van seksuologe en politica Goedele Liekens om een iconisch werk uit de erotische stripgeschiedenis, De Klik van de Italiaanse meester Milo Manara, te weren uit een door haar samengestelde verzameling.
Deze beslissing veroorzaakte onmiddellijk een golf van discussie. Voor de ene is het een logische en verantwoorde keuze in een post-#MeToo-tijdperk, voor de ander is het een onvergeeflijke vorm van censuur die de artistieke vrijheid ondermijnt. Het incident legt een dieperliggend spanningsveld bloot: hoe gaan we vandaag om met kunst uit het verleden die niet meer strookt met onze hedendaagse normen en waarden?
De aanleiding: een klassieker onder vuur
Om de discussie te begrijpen, moeten we eerst de context schetsen. Goedele Liekens werd gevraagd om een collectie erotische stripverhalen samen te stellen voor de krant Het Laatste Nieuws. Een van de werken die op de nominatielijst stond, was De Klik (Il Gioco), een wereldberoemde strip van Milo Manara uit 1983. Het verhaal gaat over een welgestelde vrouw, Claudia, bij wie een apparaatje wordt ingeplant dat haar oncontroleerbaar seksueel opgewonden maakt telkens als iemand een afstandsbediening indrukt.
Liekens oordeelde dat het verhaal, waarin de vrouw wordt gereduceerd tot een willoos object van mannelijk verlangen, niet meer van deze tijd is. Volgens haar promoot de strip een beeld van seksualiteit waarin de instemming en de autonomie van de vrouw volledig afwezig zijn. Ze beschouwde het als haar verantwoordelijkheid om dit werk, ondanks zijn status als klassieker, niet op te nemen in een collectie voor een breed publiek in 2023. "De tijden zijn veranderd," was haar duidelijke boodschap.
Kunst, erotiek en de tand des tijds
De beslissing van Liekens stelt ons voor een dilemma dat veel verder reikt dan dit ene stripverhaal. Kunst is altijd een spiegel van de tijd waarin het gemaakt wordt. Werken die decennia geleden als grensverleggend of zelfs normaal werden beschouwd, kunnen vandaag als problematisch of ronduit aanstootgevend worden ervaren. Denk aan de manier waarop vrouwen, minderheden of bepaalde culturen werden afgebeeld in oude films, boeken en schilderijen.
De vraag is wat we met die erfenis moeten doen. Moeten we deze werken uit de openbaarheid verwijderen om te voorkomen dat ze schadelijke stereotypes bestendigen? Of moeten we ze juist tonen, maar dan met de nodige context en duiding? Door een werk als De Klik te weren, ontneem je een nieuwe generatie de kans om zelf te oordelen en deel te nemen aan het debat over de evolutie van onze maatschappappelijke normen. Het risico is dat we de kunstgeschiedenis zuiveren tot alleen datgene wat binnen onze huidige morele kaders past, wat een vertekend en onvolledig beeld oplevert.
Censuur of curatie: waar ligt de grens?
Critici van de beslissing noemen het onomwonden censuur. Zij stellen dat het verwijderen van een invloedrijk werk van een gevierd kunstenaar neerkomt op het monddood maken van de kunstgeschiedenis. Milo Manara is niet zomaar iemand; hij wordt wereldwijd erkend als een meester van de erotische strip. Zijn werk negeren is, volgens deze stemmen, een miskenning van zijn artistieke bijdrage.
Aan de andere kant staat het argument van curatie. Een curator, of in dit geval een samensteller van een collectie, heeft per definitie de taak om keuzes te maken. Niet elk kunstwerk kan of hoeft te worden opgenomen. De verdediging luidt dat Liekens simpelweg haar professionele oordeel heeft gebruikt om een collectie samen te stellen die een moderne, gezonde en op gelijkwaardigheid gebaseerde visie op seksualiteit weerspiegelt. Vanuit dat perspectief is het geen censuur, maar een bewuste en thematische selectie.
De kern van het debat ligt in de intentie en het effect.
- Argumenten voor curatie:
- Een samensteller heeft de vrijheid om een visie uit te dragen.
- Het publiek beschermen tegen potentieel schadelijke of verouderde boodschappen.
- Ruimte maken voor modernere werken die een ander perspectief bieden.
- Argumenten voor censuur:
- Het onthouden van een belangrijk cultureel werk aan het publiek.
- Het beoordelen van kunst uit het verleden met de morele maatstaven van nu (anakronisme).
- Het creëren van een "safe space" die intellectuele uitdaging en kritische reflectie uit de weg gaat.
De rol van de moderne context
Het is onmogelijk om deze discussie los te zien van de bredere maatschappelijke bewegingen van de laatste jaren, met name #MeToo. Deze beweging heeft ons collectieve bewustzijn over thema’s als instemming (consent), machtsmisbruik en de objectivering van vrouwen permanent veranderd. Het is dan ook niet verwonderlijk dat kunst die deze thema’s op een, naar huidige maatstaven, problematische manier behandelt, onder een vergrootglas komt te liggen.
De controverse rond De Klik is een perfect voorbeeld van hoe deze nieuwe lens wordt toegepast op oudere kunst. Waar het werk in de jaren ’80 misschien nog gezien werd als een speelse, erotische fantasie, wordt het nu gelezen als een verhaal over de schending van vrouwelijke autonomie. De vraag is niet of deze nieuwe lezing geldig is – dat is ze zeker – maar wat de consequentie ervan moet zijn. Moet het leiden tot uitsluiting, of tot een dialoog over hoe onze kijk op seksualiteit en machtsverhoudingen is geëvolueerd?
Uiteindelijk is er geen eenvoudig antwoord. De zaak-Manara toont aan dat de grens tussen kunst en controverse, tussen artistieke vrijheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid, voortdurend in beweging is. Het dwingt ons om na te denken over hoe we ons verhouden tot ons eigen culturele verleden. Het debat zelf is misschien wel belangrijker dan de uiteindelijke beslissing. Het houdt ons scherp en zorgt ervoor dat de dialoog over kunst, ethiek en maatschappij levend blijft.
FAQ – Veelgestelde vragen
1. Waarom werd de strip "De Klik" van Milo Manara precies gecensureerd?
Goedele Liekens, die een collectie erotische strips samenstelde, besloot De Klik niet op te nemen omdat ze vond dat het verhaal niet meer van deze tijd is. Volgens haar wordt de vrouwelijke hoofdpersoon gereduceerd tot een willoos object zonder enige vorm van instemming, wat in strijd is met een moderne en gezonde visie op seksualiteit.
2. Wat is het verschil tussen censuur en curatie in deze context?
Curatie is het proces van selecteren, organiseren en presenteren van werken binnen een bepaalde visie of thema. Een curator maakt bewuste keuzes. Censuur wordt gezien als het actief onderdrukken of verwijderen van een werk uit de openbaarheid, vaak om ideologische of morele redenen, waardoor het publiek de kans wordt ontnomen om er zelf over te oordelen. Critici stellen dat de beslissing over De Klik de grens van curatie overschrijdt en censuur wordt.
3. Is het eerlijk om kunst uit het verleden te beoordelen met de normen van vandaag?
Dit is de kern van een groot cultureel debat. Enerzijds is het onvermijdelijk dat we kunst bekijken door de lens van onze eigen tijd en waarden. Anderzijds stellen critici dat dit anakronistisch is; je kunt een werk niet volledig loskoppelen van de historische en culturele context waarin het is gemaakt. De consensus is vaak dat het belangrijk is om de context te begrijpen, maar dat dit ons niet hoeft te weerhouden van een kritische analyse vanuit een hedendaags perspectief.
|
